خانه / دپارتمان آموزشی / دپارتمان مدیریت / نظریه آشوب و کاربرد آن در تصمیم گیری سازمانی

نظریه آشوب و کاربرد آن در تصمیم گیری سازمانی

[membersonly]

در چند دهه اخیر شاهد انقلاب عظیمی درعلوم طبیعی بوده ایم. این انقلاب درشیوه درک وتبیین پدیده ها؛ به وسیله اندیشمندانی صورت گرفته است که درسالیان گذشته؛ تبیینهای خود را در قالبهای منظم و مشخص ارائه می دادند. حـدود۵۰۰ سـال قبـل ازمیلادمسـیح، هراکلیوس فیلسوف یونانی اظهار داشت « هیچکـس بـیش از یـک بـار نمـی توانـد در یـک رودخانه جاری شنا کند». این نشان می دهد از دیر باز «تغییر» با چنین باریـک بینـی‎هـایی مورد توجه بوده است. با ایـن وجـود آدمـی ثبـات را دوسـت دارد، زیـرا در تغییـر تـرس از ناشناخته ها نهفته است.

دکارت طبیعت را ماده بی روحی می دانست که کل آن را می توان با تحلیل اجزایش شناخت (شناخت استقرایی). از نظر نیوتن طبیعت ماشـین خـوش رفتـاری است که خداوند با قوانین معینی آن را به کارانداخته است که اگر، آن قوانین راپیـدا کنـیم، قادر خـواهیم بـود آن را تحـت اختیـار خـود درآوریـم. در ایـن چـارچوب، تغییـرات، قابـل پیشبینی، قابل محاسبه،قابل برنامه ریزی وپیشگیری بوده است. در پارادایم نیوتنی، سازمان به مثابه ماشینی است که با یک طرح دقیـق از پـیش تعریـف شده و با استقرار انسانها(به عنوان اجزای ماشین) در محلهای تعیـین شـده، قـادر اسـت در مسیری که برای آن پیشبینی شده است، حرکت کند.

امـا تحـولات شـگرف درحـوزه هـای مختلف شامل حوزه رقابت، تولید، تجارت و کسب و کار، دانش و آگاهی مشـتریان، سـاختار منابع تولید، دانش و فناوری و فنون و حذف مرزهای سـنتی سـازمانها و جوامـع و افـزایش ارتباطات و تعاملات بین آنها منجر به ظهور پیچیدگی هایی شده است که اداره و پاسـخگویی به نیازهای آن، بیرون از توان پارادایم نیوتنی بود. نظریـه سیسـتمهـای پیچیـده و آشـوب، اساس پارادایم دیگری است که قدرت تبیین و توجیه شرایط جدید را دارد و حوزه مدیریت را نیز همچون دیگر حوزه های علمی تحت تأثیراصول خود قرار داده است دانشمندان جهان رامجموعه ای ازسیستمهایی تصور می کردند که مطـابق بـاقوانین جبـری طبیعت به طریقی مشخص وقابل پیش بینی درحرکت است.

ازاین رو معتقد بودند معلولها به صورت خطی؛ برآیند علل خاصی هستند.اکنون آنها برنقش خلاقانه بی نظمی وآشوب تاکیـد کرده و جهان رامجموعه ی از سیستمهائی می‎دانند که به شیوه هایی خود سـازمان ده عمـل می نمایند و پیامدهای این شیوه زندگی وجود حالات غیر قابل پیش بینی وتصادفی است.اما در این شرایط؛ قوانین جبری طبیعی کماکان حاکمیت دارند و پی برده شده که سیسـتمهـا به شیوهای دورانی عمل می کنند که درآن بی نظمی منجر به نظم و نظم منجر به بـی نظمـی می شود. امروزه دیگر تصور ساده ازنحوه فعالیت جهان جای خود رابه تصوری پیچیـده وپـارا دوکس گونه داده است. این علم جدید؛ تئوری پیچیدگی نامیده می شود وجنبه ای ازاین علم که توجه همگان را به خود جلب کرده است ؛ تئوری آشوب یا نظم دربی نظمی نامیده می شود. نظریه “نظم غایی” یا “نظم دربی نظمی” بـه مـا ابـزار حـل مسـائل پیچیـده را درمحـیط پرآشوب وآکنده از تغییر و تحول امروز و فردا می دهد. نظریه نظم غائی پس ازدو نظریه نسبیت و کوانتـوم؛ سـومین انقـلاب علمـی عصـر حاضـر است.نظریه نسبیت؛ نظریه نیوتونی زمان و فضای مطلق را درهم ریخت و نظریـه کوانتـوم؛ رویای سنجشهای دقیق؛ قابل کنترل ومتقن را برهم زد ونظریه نظم غائی پـیش بینـیرهـای یقینی را که ازاندیشه های لاپلاس نشات می گرفت زیر سوال برد. تئوری آشفتگی یا آشوب بـرای اولـین بـار ازسـال ۱۹۶۵ توسـط دانشـمندی بنـام ادوارد لورنز (Lorenz Edvard) درهواشناسی به کاربرده شده وآنـرا بـه یـک علـم تبـدیل نمـوده وسپس درحیطه تمام علوم ومباحث تجربی؛ ریاضی؛ رفتاری؛ مدیریتی واجتمـاعی واردشـده واساس تغییرات بنیادی درعلوم بویژه هواشناسی؛ نجوم؛ مکانیک؛ فیزیک؛ ریاضـی؛ زیسـت شناسی؛ اقتصاد ومدیریت را فراهم آورده است.
بی نظمی یا آشوب چیست ؟
در دهه ۱۹۶۰، برخی از هواشناسان، ریاضـی دانهـا، فیزیکـدانهـا و زیسـت شناسـان بـه شواهدی دست پیدا کردند و مباحثاتی میان آنان شروع شد که باعـث طیفـی از ناراحتی هـا، علایق، اعجابها و حتی عصبانیتها شد. آنها نمی توانستند باور کنند که طبیعت به گونـه ای کـه شواهدش را به تازگی مشاهده می کردند، رفتار کند. آزمایشها نشان می داد که طبیعت دارای رفتارغیرقابل پیش بینی است والگوها و طرحهای تصادفی و پیچیده ای را ایجاد می کند که بـا محاسبات و فرمولهای خطی قابل انطباق نیسـت، بلکـه در نقـاط و وضـعیتهای مشخصـی شاخه شاخه می شود و راه خـود را از نظـر گاههـای ازپـیش تعیـین شـده جـدا مـی کنـد . ابر،صاعقه،حبابهایی که درپای آبشارها تشکیل می شوند از نمونه این نوع از پدیده ها هستند. به دنبال این مشاهدات و آزمایشها نظریه جدیدی به نام نظریه آشوب شکل گرفت.
Chaos در لغت به معنی درهم ریختگی؛ آشـفتگی و بـی نظمـی اسـت و متـرادف آن در مکانیک Turbulanceیا تلاطم می باشد. این واژه به معنی فقدان هرگونه سـاختار یـا نظـم است و معمولاً در محاورات روزمره آشوب وآشفتگی نشانه بی نظمی و سازمان نیافتگی به نظر آورده می شود و جنبه منفی دربردارد. اما در واقع با پیدایش نگـرش جدیـد وروشـن شـدن ابعاد علمی و نظری آن امروزه دیگر بی نظمی و آشوب به مفهوم سـازمان نیـافتگی؛ ناکـارائی؛ و درهم ریختگی تلقی نمی شود بلکه بی نظمی وجود جنبه های غیرقابل پیش بینی و اتفـاقی درپدیده های پویاست که ویژگـی خـاص خـود را داراسـت. بـی نظمـی نـوعی نظـم غـائی در بی نظمی است. هیلز در ۱۹۹۰ آشوب یا بی نظمی را اینگونه تعریف می کنـد: ” بـی نظمـی وآشـوب نـوعی بی نظمی منظم (disorder ZOrderly ) یانظم در بی نظمی است. بی نظم از آن رو که نتایج آن غیر قابل پیش بینی است و منظم بدان جهت که از نوعی قطعیت برخوردارست.” بی نظمی درمفهوم علمی یک مفهوم ریاضی محسوب می شود که شاید نتوان خیلـی دقیـق آنرا تعریف کرد اما می‎توان آن را نوعی اتفاقی بودن همراه باقطعیت دانست. قطعیت آن بخاطر آن است که بی نظمی دلایل درونی دارد وبه علت اختلالات خارجی رخ نمـی دهـد و اتفـاقی بودن بدلیل آنکه رفتار بی نظمی؛ بی قاعده و غیرقابل پیش بینی دقیق است. همچنین آدامس (Adams.H) آشفتگی را اینگونه تعریف مـی کنـد: از آشـفتگی زنـدگی زائیده می شود درحالیکه ازنظم عادت به وجود می آید.س
ویژگی تئوری آشوب نظریه آشوب دارای ویژگی هـای منحصـر بـه فـردی اسـت کـه بازتـاب بسـیار مهمـی نیـز درمدیریت ایجاد کرده است به طوریکه این ویژگی ها ضررهای جدی برپیکره پارادایم سـنتی مدیریت وارد آورده و می روند تا اساس پارادایم تـازه‎ای را در مـدیریت و سـایر علـوم مـرتبط شکل دهند.این ویژگی ها عبارتند از :
۱- اثر پروانه ای:
 لورنس درتحقیقات خود به شگفتی به این نتیجه رسید که یـک تغییـر جزئـی درشـرایط اولیه معادلات پیش بینی کننده جوی؛ منجر به تغییرات بسیار شدید در نتایج حاصل ازآنها می گردد. بعبارت دیگر اثر پرونه ای این تئوری به گونه ای است که یک تغییر جزئی در ابتـدا منجر به یک تغییر بسیار بزرگ در پایان کار خواهد شد، بدین مفهوم که مثلا؛ اگر پروانه ای در ” پکن ” پر بزند ممکن است بر اثر این پـرزدن ابـری حرکـت کـرده ودر ” نیویـورک ” طوفانی ایجاد شود.
درگذشته نظامهایی که اثر پروانه ای ازخود نشان می دادند به عنـوان سـامانه هـای بررسـی ناپذیر ازحیطه مطالعات علمی کنار نهاده می شد و به این جهت روش تحلیلی خاصـی بـرای مطالعه آنها به وجود نیامده بود. اما امروزه ایـن سـامانه هـا محـل توجـه دانشـمندان اسـت وکوشش می شود تا مسائلی که قبلاً تصادفی؛ ناموزون وبی نظم تلقـی مـی شـدند بـا تئـوری آشوب مطالعه و راه حل یابی شوند.
۲- پویا سازگاری :(Dynamic Adaptatio) سیستمهای بی نظم در ارتباط با محیطشان مانند موجودات زنده عمـل مـی کننـد و نـوعی تطابق و سازگاری پویا بین خود و محیط پیرامونشان ایجاد می کنند.
۳- جاذبه های غریب:(Strange Attractors) جاذبه ها انواع مختلف دارند مانند جاذبه نقطه ثابت؛ جاذبه دور محدود؛ جاذبه گـوی ماننـد و جاذبه غریب یا بی نظم. جاذبه های غریب برخلاف جاذبه های قبلی که نـوعی نظـم و قابلیـت پیش بینی داشتند؛ بی نظم هستند و به همین خاطر برخی آنها را جاذبـه هـای بـی نظـم نیـز نامیده اند. البته باید توجه داشت که صفت غریب اشاره بـه الگـوی هندسـی جاذبـه هـا دارد درحالیکه بی نظمی دینامیک جاذبه ها را مد نظر دارد و این دو باهم متفاوتند و از سوئی دیگـر باید توجه داشت که جاذبه های بی نظم غریب هستند اما همـه جاذبـه هـای غریـب بـی نظـم نیستند.از این رو اصطلاح جاذبه های غریب برای این ویژگی درستتر می باشد. جاذبه های غریب بدون الگو نیستند و از الگوی خاصی پیـروی مـی کننـد و ارزش آنهـا هـم درهمین الگو داشتن است. این جاذبه ها دارای ویژگی های هندسی پیچیده ای هسـتند و دارای ابعاد نادرست می باشند و مسیر آنها به هم پیچیده؛ چند جهته و گسترده است. در جاذبه های غریب هیچ مسیری تکرار نمی شود و هر مسیر برای خود مسیری جدید است. جاذبه های غریب از تصاویر هندسی برگرفته شده که قوم ” اینکا ” درصـحرای پـرو حـک کرده اند که اگر از نزدیک به آنها نگاه کنیم نه نظمی را نشان می دهند و نه تصویر معنی دار را به ذهن متبادر می سازند.اما اگر ازآسمان و از راه دور به آن بنگریم تصاویر درختان ؛حیوانات و پرندگان را می بینیم. جاذبه های غریب درهمه جا وجود دارند. همه آنچه را کـه مـا درنظـر اول بی نظم وآشوبناک مـی بینـیم در دراز مـدت و بـا تکـرار؛ الگـوی منظمـی ازخـود نشـان می دهند.
۴- خود مانائی (Self – similarity) :
در تئوری آشوب؛ نوعی شباهت بین اجزاء و کل قابل تشخیص است. بدین ترتیـب کـه هـر جزئی از الگو همانند و مشابه کل می‎باشند. خاصیت خودمانائی در رفتار اعضای سازمان نیز می تواند نوعی وحدت ایجاد کند؛ همه افراد به یکسو و یک جهت و هدف واحدی نظر دارند.

[/membersonly]

درباره ی مدیر

عضو هیات علمی دانشگاه در رشته اقتصاد - بازاریابی

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

13 + 8 =